Τί είναι ο Δεσµός Προσκόλλησης και οι Παράγοντες Διαταραχής του

Γράφει η Μαρία Χατζόγλου – MSc

Έχετε ακούσει αρκετές φορές τον όρο ασφαλής δεσμός προσκόλλησης και αναριωτιέστε τι είναι , ποιές οι Μορφές του Δεσμού Προσκόλλησης
και ποιοί οι  Παράγοντες Διαταραχής του; Ας δούμε με προσοχή λοιπόν πως αναλύεται.

Τί είναι ο Δεσµός Προσκόλλησης?

Παραδοσιακά, ως προσκόλληση περιγράφεται ο τρόπος με τον οποίο ένα παιδί
αναζητά φροντίδα, άνεση και ασφάλεια από έναν φροντιστή, και αντίστοιχα, ο τρόπος με
τον οποίο ο φροντιστής αναγνωρίζειτις ανάγκες του παιδιού και ανταποκρίνεται σε αυτές.

Επίσης, αποτελεί σπουδαίο συστατικό για τη δημιουργία της μητρικής ταυτότητας
και για την προσαρμογή της γυναίκας στη διαδρομή προς τη μητρότητα.

Στις μέρες μας, ο ορισμός της προσκόλλησης ξεκινά από τις προσπάθειες μιας
μητέρας να αγαπά, να φροντίζει και να προστατεύει το παιδί της, κατά τη διάρκεια της
εγκυμοσύνης.

Δηλαδή, ενώ κλασικά, η προσκόλληση περιλαμβάνει μια δυαδική, αμοιβαία
και αμφίδρομη αλληλεπίδραση, σήμερα, έχει αναγνωριστεί ένας πλέον πρώιμος δεσμός
εγκύου-εμβρύου, που όμως προφανώς, εξορισμού, είναι μονόπλευρος.

Χρονολογικά, διαχωρίζεται ο δεσμός στην περίοδο της κύησης και τη σχέση της
εγκύου με το έμβρυο, και στην περίοδο μετά τη γέννηση, και τη σχέση της μητέρας με το
βρέφος. Ειδικότερα, στη μεταγεννητική περίοδο, προτείνεται διαχωρισμός σε πρώιμο και
μεταγενέστερο δεσμό προσκόλλησης.

Ο πρώτος αναφέρεται στο “4ο τρίμηνο” της
εγκυμοσύνης, που αντιστοιχεί στο 1ο τρίμηνο ζωής του νεογνού, και ο δεύτερος σε
βρεφική ηλικία 12 εβδομάδων και μετά.
Στην περίοδο της εγκυµοσύνης

Η διαδικασία προσκόλλησης, φυσιολογικά, επέρχεται απρόσκοπτα και
διαμορφώνεται σταδιακά, από την έναρξη της εγκυμοσύνης ή ακόμη και από την εποχή
της σύλληψης. Ο όρος «μητρική-εμβρυϊκή προσκόλληση» (Maternal-Fetal Attachment)
περιγράφει τον συναισθηματικό δεσμό μεταξύ μιας μητέρας και του εμβρύου, κατά τη
διάρκεια της εγκυμοσύνης.

Έχει οριστεί ως ο βαθμός, στον οποίο οι γυναίκες εμπλέκονται
σε συμπεριφορές που αντιπροσωπεύουν το δέσιμο και την αλληλεπίδραση με το
αγέννητο παιδί τους, καθώς δημιουργείται και ενισχύεται μία μοναδική σχέση.
Παράλληλα, ο ορισμός αυτού του είδους προσκόλλησης, περιλαμβάνει τις σκέψεις
και τις φαντασιώσεις που έχουν οι μέλλουσες μητέρες, σε σχέση με το αγέννητο βρέφος
και την εγκυμοσύνη τους.

Συνοπτικά, στο δεσμό αυτό, περιλαμβάνονται μητρικές σκέψεις,
συναισθήματα και συμπεριφορές, που πιθανών υφίστανται διακυμάνσεις κατά τη διάρκεια
της κύησης. Για παράδειγμα, τα συναισθήματα μπορούν να είναι από ανύπαρκτα έως
πολύ ήπια στο πρώτο τρίμηνο, όπου το έμβρυο είναι ιδιαίτερα μικρό, ενώ αυξάνονται

καθώς αυτό αναπτύσσεται, και κορυφώνονται με την αντίληψη και αίσθηση των κινήσεών
του, εντός της μήτρας.

Παρά τις δυσκολίες στον τρόπο μελέτης και μέτρησης της προσκόλλησης εγκύου εμβρύου,

έρευνες δείχνουν ότι θέματα ψυχικής υγείας στην κύηση, μπορεί να επηρεάσουν
την ικανότητα μιας μητέρας να σχηματίσει στενό δεσμό με το αγέννητο παιδί της. Πιθανές
εξηγήσεις για αυτό, περιλαμβάνουν την έλλειψη συναισθηματικών αποθεμάτων,
πεποιθήσεις σχετικά με την μη καταλληλότητα και ικανότητα της ίδιας ως μητέρα,
έλλειψη ταυτότητας μητρικού ρόλου και αρνητικές στάσεις απέναντι στην επερχόμενη
φροντίδα και δέσμευση.

Μετά τη γέννηση

Ενώ έχει αναγνωριστεί η σπουδαιότητα της μητρικής-εμβρυϊκής προσκόλλησης, το
βάρος των μελετών παραμένει στις αλληλεπιδράσεις μετά τον τοκετό.
Η διαδικασία της προσκόλλησης επηρεάζεται από την εξέλιξη της κύησης, τη
διαδικασία και την έκβαση του τοκετού, τις πρώτες στιγμές που τον ακολουθούν, καθώς
και την περίοδο της λοχείας.

Την ίδια στιγμή, η προσκόλληση καθοδηγείται από τη
διάθεση της μητέρας να γνωρίζει, να προστατεύει, να αλληλεπιδρά και να ικανοποιεί τις
ανάγκες του παιδιού της.
Στη συνέχεια, η διαδικασία προσκόλλησης εξελίσσεται στη νεογνική και παιδική
ηλικία. Αποτελεί κοινή παραδοχή, ότι οι σχέσεις πρώιμης προσκόλλησης μητέραςνεογνού,

παίζουν σημαντικό ρόλο στην ψυχολογική, γνωστική και κοινωνική ανάπτυξη
ενός παιδιού.

Οι σχέσεις προσκόλλησης κατά τη βρεφική και την πρώιμη παιδική ηλικία,
διαπλάθουν το ψυχικό υπόβαθρο του νέου ανθρώπου, ο οποίος οδεύει στην ενήλικη ζωή
και συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στον τρόπο με τον οποίο θα αλληλεπιδρά και θα
σχετίζεται με άλλους στην ενηλικίωση.

Τέλος, συντελούν στο σχηματισμό του δικού του
στιλ προσκόλλησης, στον μελλοντικό, γονεϊκό του ρόλο. Εν γένει, η σχέση μεταξύ
μητέρας και παιδιού, όπως σχηματίστηκε κατά το πρώιμο στάδιο της ζωής, είναι τόσο
σημαντική, που αποτελεί τη βάση για τις σχέσεις στα μεταγενέστερα στάδια της ζωής.

Από την άλλη πλευρά, φαίνεται ότι ψυχολογικά θέματα της μητέρας, κατά τη
διάρκεια της πρώιμης περιόδου μετά τον τοκετό, μπορεί να επιφέρουν αρνητικές
επιπτώσεις στο σχηματισμό προσκόλλησης, λόγω διαταραχών στη διάθεση, την
ενσυναίσθηση, την ευαισθησία της μητρικής συμπεριφοράς και της καθολικής σύνδεσης
της μητέρας με το νεογνό.

Τι µπορεί όµως να διαταράξει τον δεσµό προσκόλλησης?

Στον αντίποδα της φυσιολογίας της σύνδεσης του δεσμού μητέρας-βρέφους,
υπάρχουν παράγοντες που δύνανται να δημιουργήσουν κολλήματα, προκαλώντας από
μικρά, παροδικά προβλήματα, μέχρι μόνιμες και σοβαρές συνέπειες.

Ο αντίκτυπος αφορά
τόσο στην ψυχοσύνθεση του παιδιού και της σχέσης του με τους γονείς του, όσο και στον
διαπλασσόμενο, μελλοντικό ενήλικα.

Διαταραχές της προσκόλλησης τείνουν να εμφανίζονται όταν υπάρχει δυσκολία
στην ανάπτυξη δεσμού, μεταξύ εμβρύου/νεογνού και εγκύου/μητέρας, αντιστοίχως. Από
μακροσκοπική οπτική, φαίνεται να επιδρούν στον πρώιμο δεσμό και στην εξέλιξη αυτού,
αιτίες όπως είναι η ψυχική ευημερία της γυναίκας, αιτίες σχετικές με τα βιώματά της και
αιτίες πρακτικές, όπως για παράδειγμα κοινωνικοοικονομικοί ή και άλλοι λόγοι.

Η εγκυμοσύνη αποτελεί τη μετάβαση στη γονεϊκότητα και στη μητρότητα, και είναι
μια εποχή ραγδαίων αλλαγών φυσιολογίας, ψυχολογίας, ακόμη και κοινωνικής
κατάστασης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η γνωστοποίηση μιας κύησης – κυρίως αν αυτή
είναι αναπάντεχη – μπορεί να εγκυμονεί στρες, ανασφάλεια και συναφή συναισθήματα στη
μητέρα.

Αν συνυπάρχουν και μη σταθεροί κοινωνικοί-οικονομικοί παράγοντες, ενδέχεται
τα αρνητικά συναισθήματα να μην μπορούν να αφομοιωθούν με το πέρασμα των
εβδομάδων της κύησης.

Συνεπώς, η κατάσταση του διαρκούς στρες οδηγεί σε άγχος, που
πιθανών σωματοποιείται και συνοδεύεται από παθολογικά συμπτώματα, όπως αίσθημα
παλμών και αυξημένη καρδιακή συχνότητα, τα οποία μεταφέρονται προς το έμβρυο.

Ειδικότερα, το ψυχολογικό υπόβαθρο της γυναίκας αποτελεί έναν σπουδαίο δείκτη
για τη μετέπειτα πορεία. Κάποιο υπάρχον ή παρελθοντικό ψυχικό ζήτημα, ακόμη και ένα
πιθανό συμβάν κατάθλιψης, ελλοχεύουν την πυροδότηση παροντικών αναζωπυρώσεων
στην ψυχοσύνθεση της εγκύου και της λεχωίδας, στη συνέχεια.

Καταστάσεις θλίψης ή
ακόμη και κατάθλιψης στην εγκυμοσύνη, πολλαπλασιάζουν τον κίνδυνο για εμφάνιση
επιλόχειου κατάθλιψης, εντός του πρώτου έτους από τη γέννηση. Έχει φανεί ότι τέτοιου
είδους ψυχολογικά θέματα, τόσο στην κύηση, όσο και στη λοχεία, έχουν υψηλές
πιθανότητες να συνδέονται με την αλληλεπίδραση μητέρων-βρεφών, καθώς και με
γνωστικά και συναισθηματικά προβλήματα του παιδιού στο μέλλον.

Μία άλλη, πολύ σημαντική παράμετρος που επηρεάζει τον δεσμό προσκόλλησης,
είναι η διαδικασία και η έκβαση του τοκετού. Μία τραυματική εμπειρία τοκετού, ένα
μετατραυματικό στρες, ένα κακό περιγεννητικό αποτέλεσμα, που περιλαμβάνει μητρική ή
και νεογνική νοσηρότητα ή ακόμη και νεογνική θνησιμότητα (σε περίπτωση πολύδυμης

κύησης), φαίνεται να συνδέονται στενά με διαταραγμένη μορφή προσκόλλησης μητέρας βρέφους.

Τέλος, παρατηρείται πως η κοινωνικοοικονομική κατάσταση των γυναικών αποτελεί
έναν “διπολικό” παράγοντα. Δηλαδή, φαίνεται ότι παράμετροι όπως η ηλικία της εγκύου,
επίπεδο εκπαίδευσης, εργασιακό status, οικονομική κατάσταση και ο τύπος της
οικογένειας, επιδρούν άλλοτε θετικά και άλλοτε αρνητικά, στη δημιουργία και
εγκατάσταση του πρώιμου δεσμού.

Μεμονωμένα, υπάρχουν και ατομικοί παράγοντες που
επηρεάζουν. Για παράδειγμα, ακόμη και στις μέρες μας, σε κάποιες κοινωνίες, η επιθυμία
για συγκεκριμένο φύλο παιδιού, φάνηκε να λειτουργεί υπέρ του δεσμού, αν το παιδί ήταν
του επιθυμητού φύλου, ενώ μπορεί να λειτουργούσε προβληματικά, για το επίπεδο
προσκόλλησης, αν ήταν του αντίθετου φύλου.

Πρόληψη: το καλύτερο εργαλείο

Αντιθέτως με όλα τα παραπάνω, κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, φαίνεται πως
ο θετικός δεσμός της εγκύου με το έμβρυο αποτελεί θετικό οιωνό και σχετίζεται με τη
δημιουργία επιτυχημένου δεσμού προσκόλλησης μητέρας-νεογνού. Συνεπώς, όσο
αυξάνεται το επίπεδο προγεννητικής προσκόλλησης, αυξάνεται και το επίπεδο σύνδεσης
μετά τον τοκετό.

Έτσι, η προγεννητική φροντίδα είναι μια καλή ευκαιρία για την
αξιολόγηση της προσκόλλησης της μητέρας στο αγέννητο παιδί. Στην προγεννητική
περίοδο, οι μαίες είναι στη μοναδική θέση να εκτιμήσουν τον βαθμό αυτού του είδους
προσκόλλησης και να προωθήσουν συμπεριφορές σύνδεσης.

Παράλληλα, μέσω αποτελεσματικού προγεννητικού ελέγχου, θα μπορούσαν να
εντοπιστούν γυναίκες με θέματα ψυχικής υγείας, κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, και
να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και παρακολούθηση από ειδικό, σε εκείνες που ενδέχεται να
διατρέχουν κάποιον πιθανό κίνδυνο μετά τον τοκετό, τόσο για την ίδια την ψυχική ή
σωματική υγεία τους, όσο για του νεογνού, αλλά και φυσικά, για τον μεταξύ τους δεσμό.

Η
συμβολή του ψυχολογικού προγεννητικού ελέγχου

φαίνεται να είναι υψίστης σημασίας,
δεδομένου ότι υπάρχει μεγάλος πληθυσμός γυναικών που βιώνουν ψυχικά ζητήματα και
δεν λαμβάνουν θεραπεία, αυξάνοντας έτσι τον κίνδυνο δημιουργίας διαταραγμένων
δεσμών προσκόλλησης.

Βάσει βιβλιογραφικής ανασκόπησης των ακολούθων:
Daglar, G. and Nasim, N., (2018). Level of Mother-Baby Bonding and influencing factors
during pregnancy and postpartum period. Psychiatria Danubina, Vol. 30 (4), pp: 433-440.
DOI: https://doi.org/10.24869/psyd.2018.433
McNamara, J., Townsend, M.L. and Herbert, J.S., (2019). A Systemic review of maternal
wellbeing and its relationship with maternal fetal attachment and early postpartum
bonding. PLoS ONE, Vol.14(7). DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0220032